Διαρκής Επανάσταση

Ο ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΤΡΟΤΣΚΙ ΣΤΟ «ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ»

Μια καθοριστική ρήξη με το μηχανικό Μαρξισμό της 2ης Διεθνούς

ΜΙΣΕΛ ΛΕΒΙ

Εισαγωγικό σημείωμα: Το κείμενο που ακολουθεί είναι του γνωστού Μαρξιστή Μισέλ Λεβί και αναφέρεται στο ρόλο που έπαιξε το βιβλίο «Αποτελέσματα και Προοπτικές»* στην εξέλιξη της αντίληψης του Τρότσκι για τη Διαρκή Επανάσταση και φέρνει στο φως κάποια νέα στοιχεία, όπως ποιος ήταν ο αρχικός συγγραφέας από τον οποίο ο Τρότσκι επηρεάστηκε για να χρησιμοποιήσει τον όρο Διαρκή Επανάσταση

Η θεωρία της διαρκούς επανάστασης, όπως σκιαγραφήθηκε για πρώτη φορά στο κείμενο του [βιβλίου] Αποτελέσματα και Προοπτικές (1906), αποτελεί μια από τις πιο εκπληκτικές πολιτικές ανακαλύψεις στη Μαρξιστική σκέψη, στην αρχή του 20ου αιώνα. Απορρίπτοντας την ιδέα των ξεχωριστών ιστορικών σταδίων – με το πρώτο να είναι το «αστικοδημοκρατικό» - στη μελλοντική Ρωσική Επανάσταση και εγείροντας τη δυνατότητα της μεταμόρφωσης της δημοκρατικής σε προλεταριακής / σοσιαλιστικής επανάστασης, μέσα σε μια «διαρκή» (αδιάκοπη) διαδικασία, όχι απλά πρόβλεψε τη γενική στρατηγική της Οκτωβριανής επανάστασης αλλά επίσης προσέφερε σημαντικές  ιδέες και για άλλες επαναστατικές διαδικασίες που θα λάμβαναν χώρα στη συνέχεια, στην Κίνα, την Ινδοκίνα, την Κούβα κ.λ.π. Όλα αυτά βέβαια δεν σημαίνει πως δεν έχουν τα προβλήματα τους και τις ελλείψεις τους αλλά παρόλα αυτά είναι πολύ πιο σχετικά με τις πραγματικές επαναστατικές διαδικασίες στην περιφέρεια του καπιταλιστικού συστήματος από οτιδήποτε άλλο παρήγαγε ο «ορθόδοξος Μαρξισμός» από το θάνατο του Ένγκελς έως το 1917.
Μάλιστα, η ιδέα της διαρκούς επανάστασης είχε εμφανιστεί ήδη από τον Μαρξ και τον Ένγκελς, ιδιαίτερα στην Έκκληση της Κεντρικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Λίγκας, από το Μάρτιο του 1850, ενώ η Γερμανική Επανάσταση του 1848-50 – σε μια απολυταρχική και καθυστερημένη χώρα – ακόμα φαίνονταν να ξεδιπλώνεται. Εναντίον της ανίερης συμμαχίας της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας και του απολυταρχισμού, υποστήριζαν την κοινή δράση των εργατών με τα δημοκρατικά κόμματα των μικροαστών.
Επέμειναν όμως στην ανάγκη μιας ανεξάρτητης προλεταριακής προοπτικής: «ενώ η δημοκρατική μικροαστική τάξη επιθυμεί να τερματίσει την επανάσταση όσο το δυνατό γρηγορότερα... το συμφέρον μας και το καθήκον μας είναι να κάνουμε την επανάσταση διαρκή έως ότου όλες οι ιδιοκτήτριες τάξεις να εκδιωχθούν από τις κυρίαρχες θέσεις, έως ότου το προλεταριάτο καταλάβει την κρατική εξουσία και έως ότου η ένωση των προλετάριων να έχει προοδεύσει τόσο πολύ – όχι μόνο σε μια χώρα αλλά σ’ όλες τις βασικές χώρες του κόσμου – ώστε ο ανταγωνισμός μεταξύ των προλετάριων αυτών των χωρών να παύσει και τουλάχιστον  οι καθοριστικές δυνάμεις της παραγωγής να βρίσκονται στα χέρια των εργατών».
Το εκπληκτικό αυτό απόσπασμα περιέχει τρία από τα βασικά θέματα που ο Τρότσκι θα ανέπτυσσε στη συνέχεια στα Αποτελέσματα και Προοπτικές: 1) την αδιάκοπη ανάπτυξη της επανάστασης σε μια ημιφεουδαρχική χώρα, οδηγώντας την εργατική τάξη στην κατάκτηση της εξουσίας, 2) την ανάγκη, οι προλεταριακές δυνάμεις στην εξουσία, να πάρουν αντικαπιταλιστικά και σοσιαλιστικά μέτρα, 3) τον αναγκαστικά διεθνή χαρακτήρα της επαναστατικής διαδικασίας και της νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας, χωρίς τάξεις ή ατομική ιδιοκτησία.
Η ιδέα της σοσιαλιστικής επανάστασης στην καθυστερημένη περιφέρεια του καπιταλισμού –αν και όχι ο όρος «διαρκής επανάσταση» - είναι παρών στα γραπτά του ώριμου Μαρξ για τη Ρωσία: το γράμμα προς τη Βέρα Ζασούλιτς (1881) και μαζί με τον Ένγκελς, στον πρόλογο του 1882 για τη ρωσική έκδοση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου: «Αν η Ρωσική επανάσταση σημάνει την προλεταριακή επανάσταση στη Δύση, έτσι ώστε η μια να συμπληρώνει την άλλη, η κυρίαρχη μορφή κοινοτικής ιδιοκτησίας της γης στη Ρωσία μπορεί να αποτελέσει το σημείο αφετηρίας  για την κομμουνιστική πηγή ανάπτυξης».
Με την εξαίρεση του Τρότσκι, οι ιδέες αυτές φαινόταν να είχαν χαθεί για το Ρωσικό Μαρξισμό στα χρόνια μεταξύ του τέλους του 19ου αιώνα και του 1917. Αν παραμερίσουμε τους ημιμαρξιστές στο στρατόπεδο των λαϊκιστών, όπως ο Nikolaion ή οι «νόμιμοι μαρξιστές», όπως ο Πιοτρ Στρούβε, παραμένουν ακόμα τέσσερις ξεκάθαρα οροθετημένες θέσεις μέσα στη Ρωσική σοσιαλδημοκρατία:

1) Η Μενσεβίκικη άποψη, που θεωρούσε ότι η φύση της μελλοντικής Ρωσικής επανάστασης θα ήταν αστική και η καθοδηγητική δύναμη θα ήταν μια συμμαχία του προλεταριάτου με τη φιλελεύθερη μπουρζουαζία. Ο Πλεχάνωφ και οι φίλοι του πίστευαν ότι η Ρωσία ήταν μια καθυστερημένη «Ασιατική» και βάρβαρη χώρα που απαιτούσε ένα μεγάλο στάδιο εκβιομηχάνισης και «Εξευρωπαϊσμού» προτού το προλεταριάτο θα μπορέσει να έχει βλέψεις για την εξουσία.  Μόνο αφότου η Ρωσία θα έχει αναπτύξει τις παραγωγικές της δυνάμεις και θα έχει περάσει από τα ιστορικό στάδιο του αναπτυγμένου καπιταλισμού και της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας θα δημιουργούνταν οι απαραίτητες υλικές και πολιτικές προϋποθέσεις για τη σοσιαλιστική μεταμόρφωση.
2) Η Μπολσεβίκικη αντίληψη επίσης αναγνώριζε το αναπόφευκτο του αστικοδημοκρατικού χαρακτήρα της επανάστασης αλλά απέκλειε την μπουρζουαζία από το επαναστατικό μπλοκ. Σύμφωνα με το Λένιν, μόνο το προλεταριάτο και η αγροτιά ήταν οι αυθεντικά επαναστατικές δυνάμεις, που μέσω της συμμαχίας τους θα δημιουργούσαν τη κοινή δημοκρατική επαναστατική δικτατορία. Βέβαια, όπως ξέρουμε, ο Λένιν άλλαξε ριζικά  την προσέγγισή του μετά τις Απριλιανές θέσεις του 1917.
3) Ο Πάρβους και η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ενώ αναγνώριζαν τον αστικό χαρακτήρα της επανάστασης, επέμεναν για τον ηγεμονικό επαναστατικό ρόλο του προλεταριάτου με την υποστήριξη της αγροτιάς. Η καταστροφή του Τσαρικού απολυταρχισμού δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς την εγκαθίδρυση της εργατικής εξουσίας με επικεφαλής τη σοσιαλδημοκρατία. Παρόλα αυτά, μια τέτοια προλεταριακή κυβέρνηση δεν θα μπορούσε ακόμα να υπερβεί τους προγραμματικούς της στόχους, τα καθορισμένα όρια της αστικής δημοκρατίας.
4) Τέλος, η αντίληψη του Τρότσκι για τη διαρκή επανάσταση, που οραματίστηκε όχι μόνο τον ηγεμονικό ρόλο του προλεταριάτου και την αναγκαιότητα της κατάληψης της εξουσίας αλλά και τη δυνατότητα της ανάπτυξης της δημοκρατικής σε σοσιαλιστική επανάσταση. 
Αρκετά περίεργα, ο Τρότσκι δεν αναφέρει, στο «Αποτελέσματα και Προοπτικές» οποιαδήποτε από τα προαναφερθέντα κείμενα των Μαρξ και Ένγκελς. Προφανώς αγνοούσε την ‘Έκκληση του Μαρτίου του 1850: η επανέκδοση του 1885 στη Ζυρίχη, στα Γερμανικά, δεν ήταν αρκετά γνωστή στη Ρωσία. Η άμεση πηγή του για τον όρο «διαρκής επανάσταση» το 1905 φαίνεται να ήταν ένα άρθρο του Φρανς Μέρινγκ για τα γεγονότα στη Ρωσία, «Die Revolution in Permanenz», που δημοσιεύτηκε στο Neue Zeit, το θεωρητικό όργανο της Γερμανικής Σοσιαλδημοκρατίας. Το άρθρο του Μέρινγκ μεταφράστηκε αμέσως στην εφημερίδα του Τρότσκι, Νατσάλο, το 1905, στην Πετρούπολη και στο ίδιο φύλο δημοσιεύτηκε το πρώτο άρθρο όπου ο Λεβ Νταβίντοβιτς χρησιμοποίησε τον όρο «διαρκής επανάσταση»: «Μεταξύ του άμεσου στόχου και του τελικού στόχου θα πρέπει να υπάρχει μια διαρκής επαναστατική αλυσίδα».
Παρόλα αυτά όμως, μια προσεκτική ανάγνωση του κειμένου του Μέρινγκ αποδεικνύει ότι ο Γερμανός Μαρξιστής χρησιμοποίησε τις λέξεις αλλά δεν ήταν στην πραγματικότητα υπέρμαχος της διαρκούς επανάστασης με τον ίδιο τρόπο που ήταν ο Τρότσκι το 1905-06. Η ζωτική ουσία της θεωρίας, η αντίληψή της για το αδιάκοπο πέρασμα από τη δημοκρατική προς τη σοσιαλιστική επανάσταση, ήταν κάτι που αρνούνταν ο Μέρινγκ. Το γεγονός αυτό το είχε καταλάβει πολύ καλά ο Μαρτώφ, ο μεγάλος Μενσεβίκος ηγέτης, που σ’ ένα έργο που γράφτηκε πολλά χρόνια αργότερα, μιλούσε για το κείμενο του Τρότσκι ως μια ενοχλητική «παρέκκλιση από τα θεωρητικά θεμέλια του Προγράμματος της Ρωσικής Σοσιαλδημοκρατίας». Έκανε μια ξεκάθαρη διάκριση μεταξύ του κειμένου του Μέρινγκ, το οποίο το θεωρούσε αποδεκτό και της μελέτης του Τρότσκι, την οποία αποποιήθηκε ως «ουτοπική» καθώς υπερέβαινε «το ιστορικό καθήκον που απορρέει από το υπαρκτό επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων».
Οι ιδέες που εμφανίζονταν σε διάφορα κείμενα του Τρότσκι το 1905 – ιδιαίτερα στον πρόλογό του για τη Ρωσική μετάφραση των κειμένων του Μαρξ για την Παρισινή Κομμούνα – αναπτύχθηκαν στη συνέχεια, μ’ ένα πιο συστηματικό και συνεκτικό τρόπο, στο «Αποτελέσματα και Προοπτικές» (1906). Παρόλα αυτά, αυτό το τολμηρό κείμενο παρέμενε για πάρα πολύ καιρό ένα ξεχασμένο βιβλίο. Φαίνεται ότι ο Λένιν δεν το είχε διαβάσει -τουλάχιστον πριν από το 1917- και η επιρροή του πάνω στο σύγχρονο Ρωσικό Μαρξισμό ήταν στην καλύτερη των περιπτώσεων τυχαία. Όπως όλοι οι προάγγελοι, ο Τρότσκι ήταν μπροστά από την εποχή του και οι ιδέες του ήταν πολύ καινοτόμες και ετερόδοξες για να γίνουν αποδεκτές ή ακόμη και να μελετηθούν από τους κομματικούς συντρόφους του.
Πως μπόρεσε ο Τρότσκι να κόψει το γόρδιο δεσμό του Μαρξισμού της Δεύτερης Διεθνούς – τον οικονομικό ορισμό της φύσης της μελλοντικής επανάστασης  από το «επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων» - και να κατανοήσει τις επαναστατικές δυνατότητες που βρίσκονταν πέρα από τη δογματική οικοδόμηση της αστικοδημοκρατικής Ρωσικής επανάστασης, που ήταν η αδιαμφισβήτητη προβληματική όλων των υπόλοιπων Μαρξιστικών προτάσεων;

(στο επόμενο η συνέχεια)
Mετάφραση Aρ. Mα.
* Kυκλοφορεί στα  ελληνικά υπό τον τίτλο  Η  ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1905, εκδόσεις   Λέων.