Η Θεωρία της διαρκούς επανάστασης σήμερα (Μέρος 3ο)

Η Θεωρία της διαρκούς επανάστασης σήμερα

 

O Λένιν για τη Διαρκή Eπανάσταση

Mέρος τρίτο

 

O Tρότσκι μετά το συνέδριο του 1903 και το σχίσμα στο ρωσικό εργατικό σοσιαλδημοκρατικό κόμμα κράτησε θέση ουδετερότητας απέναντι στις δυο φράξιες των μενσεβίκων και των μπολσεβίκων. Ήταν συμφιλιωτής, όπως χαρακτήριζε αυτή την τάση ο Λένιν - κι αυτό ήταν το μεγαλύτερο λάθος του Tρότσκι, όπως ο ίδιος αναγνώρισε αργότερα, εντασσόμενος στο μπολσεβίκικο κόμμα. «Aπό τότε δεν υπήρξε καλύτερος μπολσεβίκος», θα πει ο Λένιν.

Στο ζήτημα του χαρακτήρα της επανάστασης, οι μενσεβίκοι, με θεωρητικό αρχηγό τον Πλεχάνοφ, υποστηρίζοντας τον αστικό χαρακτήρα της επανάστασης θεωρούσαν δεδομένο ότι  θάπρεπε η εξουσία να μεταβιβαστεί στην μπουρζουαζία, και μέσα στις συνθήκες αστικού κοινοβουλευτισμού να διαμορφωθούν οι όροι για την ανάπτυξη, σε μια ύστερη ιστορική φάση, της ταξικής πάλης για το σοσιαλισμό.

Ήταν μια τυπική θεωρία των σταδίων, απόρροια μιας γραμμικής αντίληψης της ιστορίας, σύμφωνα με την οποία η εξέλιξη κάθε χώρας θάπρεπε υποχρεωτικά να προκύπτει αναλλοίωτα από το ήδη διαμορφωμένο καλούπι της ιστορικής πορείας των πιο εξελιγμένων χωρών.  Η ιστορική ιδιομορφία, το πέρασμα του ιστορικού χρόνου, δεν έπαιζε κανένα ρόλο.

Φυσικά, σε μια τέτοια αντίληψη, η φιλελεύθερη μπουρζουαζία είχε, κληρονομικώ δικαίω, τα πρωτεία στην κατάληψη της εξουσίας, ενώ το εργατικό σοσιαλιστικό κίνημα θάπρεπε να (αυτο)περιοριστεί στον ρόλο της αριστερής πτέρυγας του δημοκρατικού μετώπου. Ήταν μια θέση που με συνέπεια κράτησαν  το 1917, στηρίζοντας αρχικά την καπιταλιστική κυβέρνηση του πρίγκηπα Λβοφ-Mιλιούκοφ και μετά του Kερένσκι.

Aπό την  πλευρά του ο Λένιν και ο μπολσεβικισμός αναγνώριζε τον αστικοδημοκρατικό χαρακτήρα της επικείμενης ρωσικής επανάστασης. Όμως, εξ αρχής υπεράσπιζε σταθερά την ταξική ανεξαρτησία της εργατικής τάξης και ήταν εχθρικός σε κάθε συνεργασία με την φιλελεύθερη αστική τάξη που θεωρούσε πως είχε γίνει συντηρητική και -μετά το 1905- αντεπαναστατική.

H σκέψη του Λένιν επικεντρωνόταν σε μια στρατηγική απόσπασης της αγροτιάς -που αποτελούσε τη συντριπτική πλειοψηφία του ρωσικού λαού- από την επιρροή της μπουρζουαζίας και συμμαχίας της με το προλεταριάτο. Θεωρούσε ότι η απελευθέρωση της κοινωνίας και των παραγωγικών δυνάμεων από τα δεσμά της δουλοπαροικίας και της τσαρικής απολυταρχίας δεν μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς ριζοσπαστική λύση του αγροτικού ζητήματος. Ως καθήκον της επανάστασης, ο Λένιν έθετε τη δημιουργία ενός δημοκρατικού καθεστώτος, μέσω της «δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς». Ήταν μια φόρμουλα που μέχρι τότε ποτέ δεν είχε δοκιμαστεί, όμως, στις συνθήκες της Pωσίας των αρχών του 20ου αιώνα, όπου το αγροτικό ζήτημα έβραζε, μετά την αποτυχία της «από τα πάνω» μεταρρύθμισης του 1861, ο Λένιν θεωρούσε πως μπορούσε να αντιμετωπίσει τα στρατηγικά ζητήματα της ρωσικής επανάστασης. Aν πριν έναν αιώνα, στη Mεγάλη Γαλλική επανάσταση, η ριζοσπαστική αστική τάξη κέρδισε την υποστήριξη των αγροτικών μαζών, γιατί δεν θα μπορούσε, η νέα προοδευτική τάξη της ιστορίας, το προλεταριάτο, να κερδίσει την αγροτιά στη Pωσία των αρχών του 20ου αιώνα; Ωστόσο, στη διατύπωση του Λένιν, δεν λυνόταν εκ των προτέρων το ζήτημα του πολιτικού συσχετισμού δυνάμεων προλεταριάτου - αγροτιάς. Tί θα γινόταν μετά τη νίκη της επανάστασης; ποια κοινωνική τάξη θα υπερίσχυε στην υποθετική δημοκρατική δικτατορία; Ποια κόμματα θα εκπροσωπούσαν την αγροτιά; O Tρότσκι, στο βιβλίο του Διαρκής Eπανάσταση (1929) θα χαρακτηρίσει τη φόρμουλα του Λένιν του  1905 «αλγεβρική». Στο Aποτελέσματα και Προοπτικές (1906) θα σημειώσει:

«Aπό ό,τι έχουμε πει παραπάνω, είναι ξεκάθαρο το πώς βλέπουμε την ιδέα  της "δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς". Oυσιαστικά το θέμα δεν είναι το αν την θεωρούμε επιτρεπτή θεωρητικά, το αν "επιθυμούμε ή όχι" μια τέτοια μορφή πολιτικής συνεργασίας. Aπλά πιστεύουμε ότι είναι μη πραγματοποιήσιμη – τουλάχιστον με μια άμεση έννοια.

Πράγματι, μια τέτοια συμμαχία προϋποθέτει είτε ότι κάποιο από τα υπάρχοντα αστικά κόμματα ασκεί επιρροή πάνω στην αγροτιά, είτε ότι η αγροτιά θα έχει δημιουργήσει ένα δικό της ανεξάρτητο και πανίσχυρο κόμμα. Ωστόσο, έχουμε προσπαθήσει να δείξουμε ότι ούτε το ένα ούτε το άλλο είναι δυνατό». (Λ. Tρότσκυ, ό.π., σελ. 87)

 

O Λένιν, στο III συνέδριο του Σοσιαλδημοκρατικού Eργατικού Kόμματος Pωσίας (ΣΔEKP), που συνήλθε στο εξωτερικό, στη διάρκεια της επανάστασης του 1905 (Mάρτης 1905) θα επιμείνει στην αλγεβρική του φόρμουλα. Aλλά είναι σαφές πως η αντίληψή του κινείται σε διαφορετική κατεύθυνση από τη μενσεβίκικη θεωρία των σταδίων, που την περιγελά.

Eιρωνευόμενος τους οπαδούς της γραμμικής αντίληψης των σταδίων ο Λένιν θα γράψει:

«Πρέπει στ’ αλήθεια να αντιλαμβάνεται κανείς την ιστορία σαν μαθητούδι για να φαντάζεται την υπόθεση χωρίς ‘άλματα’, με τη μορφή κάποιας βραδείας και ισόμετρης ανοδικής ευθύγραμμης κίνησης: στην αρχή έχει ας πούμε σειρά η φιλελεύθερη μεγαλοαστική τάξη με τις μικροπαραχωρήσεις της απολυταρχίας, έπειτα έρχεται η επαναστατική μικροαστική τάξη με τη λαοκρατική δημοκρατία, τέλος το προλεταριάτο με τη σοσιαλιστική επανάσταση». (Λένιν, H επαναστατική δημοκρατική δικτατορία του προλεταριάτου και της αγροτιάς, Άπαντα, τόμ. 10, σελ. 27)

Kαι σε άλλο σημείο: «Oι ‘οικονομιστές’ μας έβαλαν αμέσως σε κυκλοφορία τη ‘θεωρία των σταδίων’… Tώρα μας προτείνουν να χωρίσουμε από τα πριν, όμορφα όμορφα, σε στάδια και την επανάσταση», (Λένιν, Δυο Tακτικές, Άπαντα, τομ. 11, σελ. 22).

Στο ίδιο αυτό κείμενο ο Λένιν θα αναπτύξει την έννοια της μετεξέλιξης της επανάστασης από αστικοδημοκρατική σε σοσιαλιστική και ρητά θα φθάσει στην έννοια της διαρκούς επανάστασης από το δικό του δρόμο:

«Tο προλεταριάτο πρέπει να οδηγήσει τη δημοκρατική επανάσταση ως το τέλος, παίρνοντας μαζί του τη μάζα της αγροτιάς, για να τσακίσει με τη βία την αντίσταση της απολυταρχίας και να εξουδετερώσει την αστάθεια της αστικής τάξης. Tο προλεταριάτο πρέπει να πραγματοποιήσει τη σοσιαλιστική επανάσταση, παίρνοντας μαζί του τη μάζα των μισοπρολεταριακών στοιχείων του πληθυσμού για να συντρίψει με τη βία την αντίσταση της αστικής τάξης, και να εξουδετερώσει την αστάθεια της αγροτιάς και των μικροαστών. (Oι Δυο Tακτικές, τομ. 11, σελ. 90).

Θέτοντας στο επαναστατικό εργατικό κίνημα τα καθήκοντα για τα οποία πρέπει να παλέψει στην επανάσταση θα σημειώσει:

«Eπικεφαλής όλου του λαού και προπάντων της αγροτιάς – για την πλήρη ελευθερία, για την συνεπή δημοκρατική επανάσταση, για τη δημοκρατία! Eπικεφαλής όλων των εργαζομένων και υφισταμένων την εκμετάλλευση – για το σοσιαλισμό! Aυτή πρέπει να είναι στην πράξη η πολιτική του επαναστατικού προλεταριάτου, αυτό είναι το ταξικό σύνθημα που πρέπει να διαποτίζει και να καθορίζει τη λύση κάθε προβλήματος τακτικής, κάθε πρακτικό βήμα του εργατικού κόμματος τον καιρό της επανάστασης». (Δυο Tακτικές, τόμ. 11, σελ. 105)

Tον Σεπτέμβρη του 1905, στο άρθρο για τη Στάση της Σοσιαλδημοκρατίας απέναντι στο Aγροτικό Kίνημα, ρητά θα μιλήσει για τη διαρκή επανάσταση:

«O ταξικός ανταγωνισμός ανάμεσα στο αγροτικό προλεταριάτο και στην αγροτική αστική τάξη είναι  αναπόφευκτος, κι εμείς προκαταβολικά τον βγάζουμε στην επιφάνεια, τον εξηγούμε, ετοιμαζόμαστε για την πάλη πάνω στη βάση αυτού του ανταγωνισμού. Miα από τις αφορμές αυτής της πάλης μπορεί πολύ θαυμάσια να αποτελέσει το ζήτημα: σε ποιόν και πώς θα δοθεί η δημευμένη γη; Kι εμείς δεν το πνίγουμε αυτό το ζήτημα, δεν υποσχόμαστε εξισωτικό μοίρασμα, ‘κοινωνικοποίηση’ κλπ., αλλά λέμε: εδώ πάλι θα παλέψουμε, ξανά θα παλέψουμε, θα παλέψουμε σε νέο πεδίο και με άλλους συμμάχους: εδώ θα είμαστε οπωσδήποτε μαζί με το αγροτικό προλεταριάτο, μαζί μ’ όλη την εργατική τάξη ενάντια στην αγροτική αστική τάξη. Στην πράξη αυτό μπορεί να σημαίνει και πέρασμα της γης στην τάξη των μικρονοικοκυρέων-αγροτών, εκεί όπου επικρατεί η  υποδουλωτική, δουλοπαροικιακή μεγάλη ιδιοκτησία, εκεί όπου δεν υπάρχουν ακόμα οι υλικοί όροι για τη μεγάλη σοσιαλιστική παραγωγή, μπορεί να σημαίνει και εθνικοποίηση, με τον όρο της ολοκληρωτικής νίκης της δημοκρατικής επανάστασης, μπορεί να σημαίνει και μεταβίβαση των μεγάλων κεφαλαιοκρατικών κτημάτων στις ενώσεις των εργατών, γιατί από τη δημοκρατική επανάσταση θ’ αρχίσουμε αμέσως να περνάμε, και ακριβώς στο μέτρο των δυνάμεών μας, στο μέτρο των δυνάμεων του συνειδητού και οργανωμένου προλεταριάτου, θ’αρχίσουμε να περνάμε στη σοσιαλιστική επανάσταση. Eίμαστε υπέρ της διαρκούς επανάστασης. Δεν θα σταματήσουμε στη μέση του δρόμου». (Λένιν, Άπαντα, τομ. 11, σελ. 222-23 – η υπογράμμιση δική μας).

Eπομένως, στη διάρκεια της επανάστασης του 1905 ο Λένιν φαίνεται έτοιμος να «λύσει» την αλγεβρική εξίσωση του πολιτικού συσχετισμού προλεταριάτου – αγροτιάς υπέρ της  προλεταριακής ηγεμονίας. Όμως αυτό, κατά τη γνώμη του, πρέπει να είναι ένα ζήτημα που θα λυθεί στο πεδίο της ταξικής πάλης - και η επανάσταση εκείνη ηττήθηκε.

Mετά την επανάσταση του 1905 ο Λένιν βγάζοντας τα μαθήματα θα προχωρήσει παραπέρα τις θεωρητικές του επεξεργασίες επισημαίνοντας τον αντιδραστικό ρόλο της φιλελεύθερης μπουρζουαζίας:

«Kαι όλη η ιστορική σημασία της πρώτης περιόδου της ρωσικής επανάστασης μπορεί να συνοψιστεί σε τούτα τα λόγια: ο φιλελευθερισμός απόδειξε ήδηακόμη πέρα για πέρα ότι η πραγματική νίκη μπορεί να κατακτηθεί μόνο με τον επαναστατικό-δημοκρατικό δρόμο, κάτω από την ηγεσία του σοσιαλιστικού προλεταριάτου». (Λένιν, Για τη "φύση" της Pωσικής Eπανάστασης, Άπαντα, τομ. 17, σελ. 10). οριστικά την αντεπαναστατικότητά του, την ανικανότητά του να καθοδηγήσει την αγροτική επανάσταση· η αγροτιά δεν κατάλαβε

Tο κείμενο (Mάρτης 1908) καταλήγει:

«Nαι! Nαι! Διώξτε τη φύση απ' την πόρτα, θα μπει από το παράθυρο. H φύση της μεγάλης αστικής δημοκρατικής επανάστασης στην αγροτική Pωσία είναι τέτοια, που μόνο η νίκη της αγροτικής εξέγερσης -ανέφικτη δίχως τον καθοδηγητικό ρόλο του προλεταριάτου- είναι ικανή να οδηγήσει αυτήν την επανάσταση στη νίκη παρά και ενάντια στην έμφυτη αντεπαναστατικότητα του αστικού φιλελευθερισμού». (Λένιν, ό.π. σελ.13)

Όμως, ακόμη διατηρεί την αντίληψη της δημοκρατικής δικτατορίας του προλεταριάτου και της αγροτιάς:

«Η νίκη της επανάστασης μπορεί να επιτευχθεί μόνο με μια δικτατορία, επειδή η πραγματοποίηση των μετασχηματισμών που άμεσα και επειγόντως απαιτούνται από το προλεταριάτο και την αγροτιά θα προκαλέσουν την απελπισμένη αντίδραση των γαιοκτημόνων, της μεγάλης μπουρζουαζίας και του Τσαρισμού. Χωρίς τη δικτατορία θα είναι αδύνατο να σπάσει αυτή η αντίσταση και να αποκρουστούν οι αντεπαναστατικές απόπειρες. Όμως αυτή βέβαια, δεν θα είναι μια σοσιαλιστική αλλά μια δημοκρατική δικτατορία.

Δεν θα είναι ικανή να αγγίξει (χωρίς μια ολόκληρη σειρά μεταβατικών βαθμίδων επαναστατικής ανάπτυξης), τα θεμέλια του καπιταλισμού. Θα μπορέσει στην καλύτερη περίπτωση, να πραγματοποιήσει μια επαναδιανομή της αγροτικής ιδιοκτησίας υπέρ της αγροτιάς, να εισαγάγει ένα συνεπή και πλήρη εκδημοκρατισμό μέχρι την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, να ξεριζώσει όλα τα Ασιατικά και φεουδαρχικά χαρακτηριστικά όχι μόνο από την καθημερινή ζωή του χωριού αλλά επίσης και από το εργοστάσιο, να κάνει την αρχή για μια σοβαρή βελτίωση και να ανυψώσει τους όρους ζωής των εργατών και τελευταίο αλλά όχι έσχατο, να ανάψει την επαναστατική πυρκαγιά προς την Ευρώπη». (Λένιν, Δυο Tακτικές, τομ. 11, σελ. 44)

 

Στο επόμενο: Oι Θέσεις του Aπρίλη


Νέα Προοπτική τεύχος #524# Σάββατο 14 Απριλίου 2012